“GAZEL” in ilk beytine MATLA, son beytine MAKTA adı verilir. Matla beytinden sonra gelen beyte hüsn-i matla, makta beyti’nden bir önceki beyite ise hüsn-i makta denir. En güzel beytine BEYT’ÜL GAZEL, beyitleri arasında konu birliği bulunan gazellere YEK-AHENK GAZEL, her beyti aynı mükemmellikte söylenmiş olan gazellere ise YEK-AVAZ GAZEL denir. 
  
Şair makta beyitte adını ya da mahlasını söyler.

Mısra sonlarındaki kafiyelerden ayrı olarak mısra içlerinde de kafiye bulunan gazellere MUSAMMAT GAZEL  denir.

                                                                                             ***

  TUYUĞ, mahlassız bir şiirdir.
                                                                                             ***

   KIT’A, matla beyti olmayan ve mahlas kullanılmayan bir nazım şeklidir.

                                                                                              ***
Gazel, kaside Arap edebiyatından, rubai ve mesnevi Fars ( İran ) edebiyatından alınmıştır; ancak “ŞARKI” ve “TUYUĞ”, Türk divan şairlerince oluşturulmuş divan edebiyatı nazım şekilleridir.
                                                                                              ***
“RUBAİ” ve “TUYUĞ”, nazım biriminin tek bir dörtlük olması ve AAXA şeklindeki kafiye örgüsü yönüyle  halk edebiyatı nazım şekillerinden “MANİ” ye benzer.

                                                                                             ***

Müstezat, gazelden türemiştir. Bir gazelin her dizesine bir kısa dize ekleyerek oluşturulan şiir biçimidir. 
Eklenen bu kısa dizeye
“ZİYADE” denir. 
Ziyadeler dizeden sayılmadığı için iki uzun iki kısa dizeden oluşan 4 dize bir beyit sayılır. 
Kısa dizeler okunsa da okunmasa da beytin anlamı bir bütün oluşturur.

                                                                                             *** 

TARDİYE, muhammes”in özel bir şeklidir. Muhammes, aruzun bütün kalıplarıyla yazılabilirken “tardiye”, aruzun  sadece “mef û lü / mefâilün / feûlün” kalıbıyla yazılır.

                                                                                             ***
Kasidenin ilk beytine MATLA,  son beyitine MAKTA, şairin mahlasının bulunduğu beyte TAÇ BEYİT, en güzel beytine ise BEYT-ÜL KASİD denir.

KASİDENİN BÖLÜMLERİ ( SIRASIYLA )

1. Nesip (Teşbib) bölümü: Kasidenin ilk bölümüdür. Şair bu bölümde betimleme yapar ; kadın, kış, at, bahar vs.
                                             baharın tasviri yapılıyorsa: Bahariye,
                                             kışın tasviri yapılıyorsa: Şitaiye,
                                             temmuzun tasviri yapılıyorsa: Temmuziye,
                                             ramazanın tasviri yapılıyorsa: Ramazaniye,
                                             at tasviri yapılıyorsa: Rahşiye,
                                             hamam tasviri yapılıyorsa: Hamamiye denir.

 2. Girizgah beyti: Nesip bölümünden methiye bölümüne geçişi sağlayan ve basamak görevinde olan beyitlerdir. Şair bu bölümde övgüye başlayacağını haber verir.
 3. Methiye bölümü:Kasidenin sunulduğu kişinin övüldüğü bölümdür.
 4. Tegazzül bölümü:Gazel söyleme anlamına gelir, bütün kasidelerde olması zorunlu değildir. Methiyeden sonra şair, bir fırsatını düşürüp aynı ölçü ve uyakta bir gazel söyler, buna tegazzül denir.
 5. Fahriye bölümü: Şairin kendini övdüğü bölümdür. 
 6. Taç beyit: Şairin adının ya da mahlasının geçtiği beyittir.
 7. Dua bölümü:Şair burada övdüğü kişinin başarılı, uzun ömürlü, talihinin iyi olması yönünde dua eder.

Adına kaside yazılan devrin ileri gelen kişisinin kaside şairine verdiği maddi ödüle “CAİZE” denir. Caize hadisesi bir yandan devletin sanata ve sanatçıya duyduğu saygıyı ve verdiği önemi ifade etse de sanatçıları devrin ileri gelenlerine dalkavukluğa yönlendirmiştir. ( Methiye bölümüne geçiş yapmak adına “nesip bölümü”nde övülen, göklere çıkarılan güzelin saçlarını, “girizgah beyti” nde “ülkeler alan adamın kapısına süpürge yapmak” ve methiye bölümünde devrin ileri gelenini abartılı bir şekilde övmek bunun açık göstergeleridir.)

KONUSUNA GÖRE KASİDE ÇEŞİTLERİ:

TEVHİD: Allah’ın birliğini anlatan kasideler…
MÜNACAAT: Allah’a yalvarmak yakarmak konulu kasideler… 
NA’AT : Peygamberi övmek için yazılır. 
METHİYE : Devlet büyüklerini övmek için yazılır. 
MERSİYE : Ölüm temalı kasidelerdir. 
HİCVİYYE: Alay etmek amacında yazılan kasidelerdir. 
ŞEHRENGİZ: Bir şehrin güzelliklerini anlatan kasidelerdir. 
CÜLUSİYE: Padişahın tahta geçişine sevinen kişiler için yazılan kasidelerdir. 
DÂRİYYE: Köşk, kasr, çeşme, saray gibi yeni yapıları anlatan kasidelerdir. 
SURNÂME: Kadın sultanların evlilik törenleriyle şehzadelerin sünnet törenlerini anlatan kasidelerdir.
MİRACİYE: Hz. Muhammed’in miraç mucizesini konu alan kasidelerdir.

                                                                                             ***
Divan edebiyatında olay ve olay örgüsüne  dayalı anlatılar, her beytinin kendi arasında kafiyeli olması kafiyenin hem göze hem kulağa hitap ettiği anlayış içinde kafiye bulmada kolaylık sağlaması ve beyit sayısı bakımından herhangi bir sınırlama olmaması sebebiyle MESNEVİ nazım şekliyle anlatılırdı.
                                                                                             ***

Divan edebiyatındaki “şarkı”nın halk edebiyatındaki karşılığı “türkü”dür.    

Divan edebiyatının ilk şarkı yazarı Nail-i Kadim‘dir. Bu türün üstadı ise Nedim‘dir.

Şarkı, beste eşliğinde okunmak üzere yazılır.
Şarkıdaki her dörtlüğün üçüncü dizesine
“MİYAN” adı verilir. Bu dize, şarkının en dokunaklı dizesidir.

ŞARKI” DAKİ “KOŞMA” ÖZELLİKLERİ ŞUNLARDIR:
 
a) 4’lük nazım birimi
 
b) Dörtlük sayısı birbirine yakındır. ( Koşma 3 – 5 / 6- 7  Şarkı 3 – 5 )
 
c) Şarkı, koşma gibi kafiyelenir.
 
d) Şarkı, içeriği yönünden koşmanın güzelleme türüne benzer.

  “ŞARKI” DAKİ “TÜRKÜ” ÖZELLİKLERİ ŞUNLARDIR:
 
a) Şarkı, türkü gibi beste eşliğinde okunmak üzere yazılır.
 
b) Şarkıdaki nakarat dizesi türküde her bendin sonunda nakarat şeklinde tekrar edilen “KAVUŞTAK/BAĞLAMA” denilen bölüme benzer.
 
c) Şarkının içeriği türküdeki gibi aşk ve güzelliktir.